Ներածություն

Տնտեսության պատմությունը և տեղեկություններ

2006 թ. Հայաստանի Թալինի շրջանում, Արտենի և Արագածավան գյուղերից ոչ հեռու, նախալեռներում՝ 1070-ից մինչև 1100 մետր բարձրության վրա, բացառիկ կլիմայական պայմաններ ունեցող հարավային լեռնալանջին, որը հյուսիսից շրջապատված է սարերով, ավելի քան երկու հարյուր հա տարածքի վրա մեկնարկեցին “Սարի լանջ” ագրոտնտեսության այգու տնկման նախապատրաստական աշխատանքները:

Գրեթե մեկ տարի տևեցին մելիորատիվ աշխատանքները, խոշոր քարերի հեռացումը, ինչպես նաև  ոռոգման փակ համակարգի ստեղծումը՝ ջրածորաններով և 5 000 000 լիտր տարողությամբ ջրավազանով:

Այսօր “Սարի լանջը” դինամիկ զարգացող, խաղողի այգիների և այլ մշակաբույսերի զբաղեցրած տարածքները տարեցտարի մեծացնող ագրոտնտեսություն է:

Արհեստավարժ աշխատակազմը, բացառիկ տեղադրությունը, տնկանյութերի և կիրառվող պատրաստուկների մանրակրկիտ ընտրությունը, նոր տեխնիկայի սեփական ավտոհավաքատեղին և ժամանակակից տեխնոլոգիաների ներդրումն ապահովում են բարձրորակ արտադրանք տալու հնարավորությունը:

Պտղատու ծառեր

2006 թ. տնկվեց ծիրանի այգի, որի տարածքը 2011 թ. վերջին կազմում էր 20 հա: Այգու մեծ մասը “Շալախ” սորտի ծիրանենիներ են: Ծիրանաչրի հեռանկարային արտադրության նպատակով տնկվել են նաև “Սաթենի” և “Խոսրովենի” սորտի ծիրանենիներ:

2010 թ. 2 հա-ի վրա տնկվեցին  ընկուզենիներ, սալորենիներ և սև սալորի /դամբուլի/ ծառեր:

Խաղող

Խաղողի առաջին այգիների տնկարկումը կայացավ 2007 թ.: 2011 թ. խաղողի այգիներն զբաղեցնում էին ավելի քան 82 հա տարածք: Դրանք Կանգուն, Ռկացիթելի, Չարենցի (4 հա) սորտերի խաղողի այգիներ են: Այս տեխնիկական սորտերի մշակումը կատարվում է կոնյակի և գինեգործական ձեռնարկությունների ընդունող կետերին հանձնելու նպատակով:

Բնահողի բաղադրությունը, եղանակային մեղմ պայմանները և  բարենպաստ հողմերի բույլն ապահովում են խաղողի հարուստ համային հատկանիշները: Օբսիդիանով հարուստ ավազա-կավային բնահողը բարենպաստ ազդեցություն է գործում խաղողի աճի և շաքարի բարձր պարունակության վրա: 2009-2011 թթ. կոնյակի գործարանների ընդունող կետերում խաղողի հանձնման ժամանակ գրանցված ցուցանիշներով՝ շաքարի պարունակությունը կազմել է 23-ից 26%:  Օգտագործվում են միմիայն նոր, շատ ամուր ցանկավահաններ: Հիմնական տեխնոլոգիական գործընթացները կատարվում են ժամանակակից տեխնոլոգիաներով:

Էկոլոգիա

Հատուկ ուշադրություն է դարձվում շրջակա միջավայրի պահպանությանը աշխատանքի բոլոր փուլերում: Բուժման և պարարտացման համար կենսապարարտանյութերը, ամենաժամանակակից քիմիական պատրաստուկներն օգտագործում ենք խստագույն հսկողության ներքո, թույլատրելի նվազագույն չափաբաժիններով: Դա թելադրվում է ոչ միայն վաղվա օրվա մտահոգությամբ, այլև արտադրանքի նկատմամբ մեր իսկ խստապահանջությամբ:

Տեղադրվել են հակակարկտային "Զենիթ" սարքավորումներ, որոնք նաև անվտանգ են շրջակա միջավայրի համար:

Տնտեսության աշխատակիցները

Տնտեսության աշխատակիցները Արտենի, Արագածավան և Լեռնագոգ գյուղերից են և համերաշխ կոլեկտիվ են ստեղծել: Մշտական կազմն առնվազն 70 աշխատակիցներ են: Սեզոնային աշխատանքների ժամանակ աշխատանքի մեջ ընդգրկվում է մինչև 200 հոգի:

Տնտեսությունը մասնակցում է գյուղերի սոցիալական կյանքին, հասարակական կազմակերպությունների աշխատանքների կազմակերպմանը

 

Զարգացման պլան

Տնտեսության հեռանկարային զարգացման նպատակով կոլեկտիվը ջանալու է ստանալ որակյալ արտադրանք՝ ժամանակակից տեխնոլոգիաների, նորարարությունների կիրառմամբ և շրջակա միջավայրի հանդեպ հոգատարության դրսևորմամբ: Մինչև 2013 թ. նախատեսվում է խաղողի այգիների ընդհանուր մակերեսը մեծացնել մինչև 200 հա, իսկ մինչև 2015 թ.՝ 305 հա:

“Սարի լանջ” ագրոտնտեսությունը բաց է համագործակցության և նոր տեխնոլոգիաների ներդրման համար:

Խաղող

Անցյալ դարասկզբին Հայաստանում աճեցնում էին բացառապես բնիկ սորտեր, որոնց մեծ բազմազանությամբ հայ խաղողագործները հպարտանում են մինչ օրս:  Եւ մինչև այսօր էլ Հայաստանում խաղողի  արտադրական հիմնական սորտերը շարունակում են մնալ տեղական սորտերը: Բացառություն են վրացական Ռկացիթելին և Սապերավին, հատկապես՝ դրանցից առաջինը՝ Ռկացիթելին, որը շատ լավ է ամրացել հայոց հողում և ավելի լավ արդյունքներ է տալիս, քան մինչև անգամ իր պատմական հայրենիքում: Բայց կա մի առանձնահատկություն. 1970-ական թթ. հայ գիտնականները Ռկացիթելիից սերեցին նրան շատ նման Կանգուն սորտը, որն աստիճանաբար դուրս է մղում իր ծնողին: Հայկական խաղողի այգիներից շատերում այժմ աճեցնում են ոչ թե Ռկացիթելի, այլ Կանգուն: Հարաբերակցությունն արդեն մոտավորապես 50:50 է:

Կանգուն

Խաղողի սպիտակ, հիբրիդային սորտ, որը Հայաստանում ստացել են Ռկացիթելի և Սուխոլիմանյան Սպիտակ (սա Շարդոնե և Պլավայ սորտերի հիբրիդն է) սորտերի խաչասերումից: Անվանումը նշանակում է “Դիմացկուն”: Օգտագործվում է աղանդերային և չոր գինիների, ինչպես նաև կոնյակի գինենյութերի արտադրության մեջ:

Պատկանում է ուշ հասունացող գինեգործական սորտերի թվին: Թփերի աճը միջին ուժգնության է: Ընձյուղներն ուղղաձիգ են, դրանց հասունացումը լավ է կատարվում: Բերքատվությունը, եղանակային լավ պայմանների և  երկայնակի էտման դեպքում, բարձր է՝ 150-300 ց/հա: Պտղի տեխնիկական հասունացումը տեղի է ունենում սեպտեմբերի երկրորդ-երրորդ տասնօրյակում: Վեգետացիոն շրջանի տևողությունը բողբոջելուց մինչև բերքահավաք՝ 155-165 օր է:

Ողկույզը խոշոր է, հազվադեպ՝ միջին մեծության, գլանաձև, կիպ դասավորությամբ: Պտղահատիկը միջին մեծության է, ձվաձև, դեղնականաչավուն՝ շագանակագույն արևայրուկով  և խիտ մոմագույն երանգով:  Պտղահատիկի մեջ երկու-երեք կորիզ կա:

Պտուղները համեմատաբար դիմացկուն են փտախտի նկատմամբ: Աչքի է ընկնում վնասատուների նկատմամբ բարձր դիմադրողականությամբ: Պտղահյութի շաքարայնությունը 23-ից 26% է՝ 6,7 գ/լ թթվայնության պայմաններում:

Ռկացիթելի

Վրացերենից թարգմանած՝ Ռկացիթելի նշանակում է “կարմիր վազ”: Ռկացիթելի խաղողի սորտի հիմնական հատկանիշներն են՝  բրգաձև թփեր, ուղղաձիգ շագանակագույն ընձյուղներ, թեթևակի երկատված տերևներ՝ շատ մանր ատամիկներով, մուգ տերևակոթիկներով: Տերևները միակտուր են, մանրիկ, սուր ատամնավոր եզրերով և երկար կոթիկներով: Աշնանը տերևները դեղնում են:

Վեգետացիոն շրջանը. բողբոջելուց մինչև խաղողի հասուն պտուղների բերքահավաքը, տևում է 155-160 օր՝ 2950-3000 °С գումարային ակտիվ ջերմաստիճանի դեպքում: Բողբոջներն ուշ են բացվում: Բերքի հասունացումը  տեղի է ունենում հոկտեմբերի առաջին տասնօրյակում:

Ողկույզը միջին մեծության է, շագանակագույն և գլանաձև: Ողկույզի քաշը՝ 155-165 գ: Պտղահատիկը միջին մեծության է, կլորավուն կամ ձվաձև: 100 պտղահատիկների միջին քաշը՝ 180-260 գ: Բերքատվությունը բարձր է՝ 150-200 ց/հա:

Ռկացիթելին պատկանում է միլդյուի (չոռի) նկատմամբ միջին դիմացկունության խաղողի սորտերի թվին, հազվադեպ է վարակվում պտղահատիկների գորշ փտախտով, համեմատաբար դմացկուն է որթնալվիճի (խաղողի ֆիլոքսերայի) նկատմամբ: Այս սորտը համեմատաբար ցրտադիմացկուն է:

Չարենցի

(եվրա-ամուրյան հիբրիդ) /Հայկական ՆԻԻՎՎիՊ/

Ուշ հասունացող խաղողի տեխնիկական սորտ: Բողբոջելուց մինչև պտուղների լիակատար հասունացման շրջանը միջին հաշվով 165 օր է՝ 3490 °С գումարային ակտիվ ջերմաստիճանի պայմաններում: Թփերը բարձր են: Տերևները միջին մեծության են, կլորավուն, հնգաթև՝ երկրորդական թևիկներով, խիստ կամ միջին երկատվածության:  Տերևաթերթիկը ձագարաձև է՝ եզրերը վեր բարձրացված, ներքևից ՝ երակների երկայնքով՝ կարճլիկ, խիտ մազմզուկներով: Կոթունավոր կտրվածքը բաց է, քնարաձև՝ սուր հատակով կամ կամարաձև՝ հարթ-սրաձև հատակով: Ծաղիկը երկսեռ է: Ողկույզները միջին մեծության են, կոնաձև, կիպ: Պտղահատիկները միջին մեծության են,  կլորավուն կամ կլորաձվաձև, սև, մոմագույն երանգով: Պտղամաշկը պինդ է: Պտղամիսը հյութեղ է, ինտենսիվորեն գունավորված: Ընձյուղների հասունացումը լավ է կատարվում: Բերքատվությունը՝ 170-190 ց/հա:

Չարենցիի ցրտադիմացկունությունը բարձր է (-28°С): Խաղողի այս սորտը համեմատաբար դիմացկուն է  գորշ փտախտի և չոռի նկատմամբ:

Ծիրանենի

Ծիրանենին ամենաշատ տարածված պտղատու մշակաբույսերից է Արարատյան դաշտավայրում և շրջակա նախալեռնային գոտում:

Ծիրանենին հատկապես գնահատվում է որպես պտղատու մշակաբույս. նրա կորիզապտուղները՝ հյութալի, մսեղ, դրսից խավոտ, դեղնա-նարնջագույն պտղապատյանով, օգտագործում են թարմ, պահածոյացված և չորացված վիճակներում: Պտուղը պարունակում է 4-ից 20% շաքար, խնձորի, կիտրոնի և այլ թթուներ, 0,38-1,27% պեկտինային նյութեր (ածխաջրածնային օրգանական նյութեր), մինչև 10 մգ կարոտին, սերմերի յուղայնությունը՝ 29-58% : Պտուղները հարուստ են կալիումով և օգտակար են սրտային հիվանդությունների դեպքում:

Ծիրանի պտուղները սննդի մեջ գործածում են թարմ վիճակում, ինչպես նաև լայնորեն օգտագործվում են կոմպոտներ, մուրաբաներ, ջեմեր, պաստեղ, ժելե, շաքարամիրգ (ցուկատ), հյութեր պատրաստելու համար: Բնակչության շրջանում շատ ընդունված է ծիրանաչիրը: Ծիրանից պատրաստում են ծիրանի օղի՝ սպիրտային խմիչք, ընդ որում՝ ծիրանի հյութը նախ թթվեցնում են, ապա միայն թորում:

Ծիրանի տեղական սորտերից ամենաարժեքավորներն են.

• Երեւանի (Շալախ) – Այս սորտի ծիրանները խոշոր են, 60-70 գ քաշով (նույնիսկ մինչև 110 գ), ձվաձև, բաց դեղնավուն՝ լուսավորված կողմից վարդագույն երանգով: Պտղամիսը մսալի է, բուրումնավետ, հյութալի, թթվաշ-քաղցրավուն, պարունակում է, միջին հաշվով, 11,3% շաքար, թթվայնությունը մոտավորապես 0,63% է: Կորիզը հեշտությամբ պոկվում է պտղամսից և քաղցր է: Այս սորտի ծիրանները հասունանում են հունիսի վերջին կամ հուլիսի սկզբին: Դրանք առանձնապես գնահատվում են կոմպոտներ, մուրաբաներ պատրաստելու համար: Երևանի սորտի ծիրանները լայնորեն օգտագործվում են նաև թարմ վիճակում: Հասունացման ժամկետը՝
հունիսի կեսերից մինչև հուլիսի վերջ, սակայն ծիրանների մեծ մասը հասունանում է հուլիսի առաջին կեսին:

• Սաթենի (Տաբարզա) – Պտուղների քաշը՝ 40-50 գ, կլոր, կողքերից քիչ սեղմված, անհամաչափ, սաթե դեղնավուն կամ թեթևակի թխաթույր, լուսավորված կողմից՝ թույլ վարդագույն երանգով: Պտղամիսը պնդոտ է, ոչ շատ հյութալի և բուրավետ, սակայն շատ քաղցր է, պարունակում է, միջին հաշվով, մոտավորապես 14 % շաքար և ընդամենը 0,3 % թթուներ: Կորիզը հեշտությամբ անջատվում է պտղամսից, միջուկը քաղցր է: Այս սորտի ծիրանները հասունանում են հուլիսի երկրորդ տասնօրյակին: Շատ արժեքավոր են չիր, մուրաբա, պովիդլո պատրաստելու, ինչպես նաև թարմ վիճակում գործածելու համար:

• Խոսրովենի – Պտուղները, միջին հաշվով, կշռում են 40-50 գ, երբեմն նրանց քաշը հասնում է 70 գ-ի: Պտուղները կլորավուն են, կողքերից թեթևակի սեղմված, բաց դեղնավուն: Պտղամիսը հյութալի է, բուրումնավետ, քաղցր, թեթևակի թթվաշությամբ: Շաքարի պարունակությունը միջինը մոտավորապես 11% է, թթուներինը՝ 0,5 %: Կորիզը հեշտությամբ անջատվում է պտղամսից, միջուկը քաղցր է: Հասունացման ժամկետը՝ հունիսի առաջին կես: Հատկապես գնահատվում են կոմպոտներ, չիր պատրաստելու, ինչպես նաև թարմ վիճակում օգտագործելու համար:

Սալորենի

RՎարդազգիների ընտանիք Rosaceae,  Prunus տեսակ, մշակվող սորտը՝ Prunus domestica:

Ձևավորում է սաղարթախիտ և սլացիկ պսակով ուժեղ ծառեր: Ծառի բարձրությունը՝ 5-7 մ, պսակը՝ խիտ, 4-5 մ տրամագծով, լայն բրգաձև: Տերևները ձվաձև են, ծայրերը խոշոր-ատամնաձև, իսկ սաղարթի արտաքին մակերեսը թավշյա է: Բողբոջը պարզ է, ծաղիկը՝ երկսեռ սպիտակ: Ծաղիկները զույգ-զույգ  դասավորված են տերևների հիմքին մոտ: Բույսերը խաչաձև փոշոտվող են: Պտղաբերում է կարճլիկ փնջերի և մեկամյա ընձյուղների վահանակների վրա: Ծառը արտադրական պտղաբերության է հասնում 4-5 տարեկան հասակում, առանց պարբերականության:

Պտուղը-  ձևավոր, հյութեղ կորիզապտուղ: Հյութեղ պտղամսի մեջ  կոշտ էնդոկարպ է: Պտուղները խոշոր են, երկարավուն, ձվաձև: Պտղամիսը համասեռ է, ձիգ և հեշտությամբ անջատվում է կորիզից: Պտղի կճեպը պատված է կապտավուն մոմագույն շերտով, լինում է դեղնականաչ, դեղին, սև, կապտամանուշակագույն: Պտղի միջին քաշը՝ 50-70 գ: Պտղաբերությունը կախված է աճելու տեղից, բնահողի բաղադրությունից,  բնական պայմաններից և մեկ ծառի հաշվարկով տատանվում է 70-ից 250 կգ-ի միջև:

Սալորենու պտուղը պարունակում է՝ 14 % ածխածին, 01-1% օրգանական նյութեր:
Պտուղներն օգտագործվում են թարմ վիճակում, պահածոյացված կամ չորացրած (որպես չիր):

Սև սալորենի (դամբուլ)

Ձևավորում է արագ աճող և ձիգ պսակ ունեցող ծառեր: Ծառերի բարձրությունը՝ 5-7 մ, պսակը խիտ է, 4-5 մ տրամագծով, լայն բրգաձև: Տերևները ձվաձև են, մուգ կանաչ եզրերով: Բողբոջը պարզ է, ծաղիկը՝ երկսեռ սպիտակ: Ծաղիկները տեղադրված են զույգ-զույգ, տերևների հիմքի մոտ: Բույսը հիանալի փոշոտվում է: Պտղաբերում է կարճ փնջերի և մեկամյա ցողունների վահանակների վրա: Առանձնանում է բարձր ցրտադիմացկունությամբ և սնկային հիվանդությունների  ու վնասատուների նկատմամբ մեծ կայունությամբ: Ծառը պտղաբերում է 4-5 տարեկան հասակում՝ միջին հաշվով մեկ ծառի հաշվարկով տալով 40-50 կգ բերք, առանց պարբերականության:

Պտղի քաշը 35-45 գ է, գնդաձև է՝ կողքերից թեթևակի սեղմված: Կորիզը երկարավուն է, սուր ծայրերով: Պտղի կճեպը կապտականաչ է,  կանաչավուն և կարմրամանուշակագույն, խիտ պատված մոմանման երանգով: Պտղամիսը ոսկեգույն է, հասուն վիճակում՝ քաղցր-թթվաշ և հյութեղ, կորիզից անջատվում է մասամբ: Հասունացման ժամկետը օգոստոսից մինչև սեպտեմբերի կեսերն է:

Լուսանկարներ

Համագործակցություն

"Սարի լանջ" ագրոտնտեսությունը բաց է համագործակցության և նոր տեխնոլոգիաների ներդրման համար:

Մենք ուրախ կլինենք համագործակցելու՝

  • վերմշակող կազմակերպությունների
  • գիտահետազոտական ինստիտուտների
  • նորարարական տեխնոլոգիաներ արտադրողների
  • գյուղատնտեսական տեխնիկա, պարարտանյութեր և բույսերի պաշտպանության պատրաստուկներ արտադրողների և ներկրողների հետ:

Մեր հասցեն

Էլ.փոստ` info@sarilanj.am


"Սարի լանջը" մեծ քարտեզի վրա